KHI CÁCH KỂ CHUYỆN QUAN TRỌNG HƠN CẢ SỰ THẬT

Một giáo viên chỉ ra rằng việc giúp học sinh phân tích rõ về những vấn đề mà chúng quan tâm sẽ mang lại hiệu quả cao hơn so với việc bắt chúng làm bài kiểm tra thuần túy.

Khi tôi còn học trung học, một trong những giáo viên dạy lịch sử của tôi cũng là huấn luyện viên bóng đá. Chúng tôi gọi ông ấy là “Huấn luyện viên Mac”. Đối với một người thiên về não phải (giải thích: là óc thiên về sáng tạo….) như tôi, lịch sử thường được xem là một cuộc phiêu lưu. Mặc dù vẫn có một số phần nhất định của chương trình học mà tôi yêu thích, nhưng tôi vẫn cố trôi theo (mà chủ yếu là tiếp thu) hình thức học theo kiểu học vẹt ngày tháng và những sự kiện mơ hồ. Nhưng thầy Mac đã dạy lịch sử cho chúng tôi thông qua các trận bóng đá và những câu chuyện của ông ấy.. Thông qua một loạt mũi tên trình bày chi tiết về đường đi của chúng, thầy Mac đã kể những câu chuyện về các cuộc xâm lược của người La Mã, các cuộc chiến tranh tôn giáo, Thành Cát Tư Hãn và sự trỗi dậy của Stalin. Tôi ngồi ở hàng ghế đầu, ghi chép rất nhiều thứ, thậm chí tôi còn là học sinh cực kỳ chăm học trong lớp mỗi ngày.

Nhờ  sự giảng dạy của thầy Mac, lịch sử trở thành chuyên ngành phụ của tôi ở trường đại học. Chưa hết, nếu bạn hỏi tôi ngày tháng và chi tiết của những sự kiện mà thầy Mac và các giáo sư đại học đã dạy cho tôi, tôi sẽ không thể cho bạn biết bất kỳ sự kiện nào nếu không có sự trợ giúp của Google. Sự thật là, lịch sử đã đánh cắp trái tim tôi không phải vì những sự kiện, mà vì những câu chuyện.

Giáo sư văn học nổi tiếng, Joseph Campbell đã nói rằng chỉ có hai kiểu câu chuyện trên thế giới, đó là: Một người hùng phiêu lưu và một người lạ đến thị trấn. Là một giáo viên tiếng Anh, tôi thích nói với học sinh của mình điều hay ho này và thách thức chúng phản bác điều đó. Chúng không bao giờ có thể làm được bởi vì mặc dù những câu chuyện thật sự có sức ảnh hưởng, chúng cũng rất đơn giản. Một câu chuyện được xây dựng tốt sẽ có một số cấu trúc, nhịp điệu và đặc điểm nhất định. Những câu chuyện thực chất chỉ là về những vị anh hùng trong một cuộc hành trình hoặc những người lạ đến một khung cảnh mới.

Đối với nhiều người Mỹ, Donald Trump là một vị anh hùng trong cuộc hành trình; đối với những người khác, ông ta lại là một kẻ lạ mặt phản diện đến thị trấn mà thôi. Không ai biết câu chuyện sẽ diễn ra như thế nào, nhưng nếu bạn  phủ nhận rằng đất nước đang trong giai đoạn phát triển rực rỡ, nói theo kiểu văn học, điều đó cũng đồng nghĩa với việc thừa nhận rằng bạn không thật sự chú ý.

Giống như nhiều nhà giáo dục khác, tôi thật sự kinh hoàng trước vô số tin tức giả mạo trôi nổi trên mạng xã hội và sức mạnh của nó đối với những người trẻ tuổi, những người có thể không có kỹ năng hiểu được nó. Nhiều người lớn lo lắng về việc làm thế nào để dạy cách thức nhận biết tin tức giả một cách tốt nhất, và nhiều chiến lược trong số đó dường như xoay quanh việc kiểm định sự thật. Và mặc dù các lớp học như lớp của tôi nên tập trung mạnh mẽ vào việc giúp sinh viên định hướng sự phát triển của  internet và phương tiện truyền thông xã hội, trở thành người tiêu dùng thông minh của phương tiện truyền thông và phát triển một mong muốn chung là tìm kiếm sự thật thay vì những điều hư cấu, chỉ tập trung vào việc kiểm tra sự thật là một cách ngây thơ để tiếp cận vấn đề.

Cũng giống như đối với tôi nhiều năm trước đây trong lớp học của thầy Mac, câu chuyện, cả hư cấu và phi hư cấu, luôn hấp dẫn hơn là một tập hợp các sự thật, vì câu chuyện bắt nguồn từ trải nghiệm của con người. Mọi người muốn kết nối với các nhân vật, muốn xem một cốt truyện phát triển đến cùng và muốn tham gia vào các tầng xung đột hấp dẫn.

Tuy nhiên, giải thích một cách chính xác với ai đó rằng Donald Trump đã không giúp giữ lại 2.100 việc làm với thỏa thuận Carrier, mà là 850, và ông ấy có thể đã không đóng góp nhiều đến thế, hoặc thỏa thuận có thể có tác động tiêu cực đối với sự tăng trưởng kinh tế và việc làm, hầu như không có ý nghĩa gì đối với những người bị mất việc làm mới có việc làm trở lại. Đối với người như vậy, có một câu chuyện thật sự gây nên tiếng vang: Trump được coi là một vị anh hùng. Khi nói với người mà hình ảnh và sự tương tác duy nhất của họ từ trước đến nay với một phụ nữ mang hijab là qua những định kiến tiêu cực trên mạng xã hội, rằng 5 trong số 12 người đoạt giải Nobel Hòa bình gần đây là người Hồi giáo sẽ chẳng có ý nghĩa gì đối với một người mà tâm trí của họ đã nhận thức người Hồi giáo như kẻ phản diện từ trước.

Sự thật (hoặc sự thật tương đối) thường ít có ý nghĩa đối với những người bị cuốn vào cốt truyện. Cách tốt nhất để dạy cho học sinh có nhận thức đúng không phải là dạy cho học sinh những sự thật (mặc dù đó vẫn là một bài học quý giá); mà là dạy cho các em kỹ năng phân tích, như người ta vẫn làm với các yếu tố tự sự.

Tại thị trấn nhỏ nơi tôi lớn lên, sự tiếp xúc duy nhất giữa tôi và người Mỹ La-tinh là với hai người đàn ông cùng làm việc tại một nhà hàng địa phương. Tôi là người phục vụ, còn họ thì làm việc trong bếp. Hai người đàn ông có tán tỉnh tôi hơi quá so với chuẩn mực giữa đàn ông trưởng thành và một thiếu nữ 17 tuổi. Đôi lúc họ làm tôi không thoải mái, và vì vậy tôi bắt đầu hình thành một nhận thức chung về người Mỹ La-tinh thuần túy dựa trên hai người đàn ông này. Câu chuyện mà tôi rút ra ra từ trải nghiệm cá nhân, bất kể thực hư ra sao, cũng là đàn ông Mỹ La-tinh ve vãn phụ nữ một cách thiếu tôn trọng. Sự thật và các con số thống kê có lẽ đã không có nghĩa lý gì để thay đổi câu chuyện trong suy nghĩ của tôi về đàn ông Mỹ La-tinh. Những cơ sở lập luận của tôi là sai, nhưng tôi chỉ quan tâm đến câu chuyện của tôi. Nếu tôi nhìn thấy bất cứ ai tôi nghĩ là đàn ông Mỹ La-tinh ở nơi công cộng, trong khi bản thân đang đứng một mình, tôi sẽ cảm thấy vô cùng lo lắng. Sự thật liệu có giúp được gì khi một cô gái 17 tuổi đang ở trong khoảnh khắc sợ hãi? Nó sẽ giống như là việc bạn nói với một người sợ đi máy bay rằng, tai nạn xe cộ xảy ra nhiều hơn là tai nạn đường hàng không vậy.

Tuy nhiên, điều thay đổi câu chuyện của tôi là khi tôi chuyển đến Nam California. Ở đó, tôi gia nhập hội nữ sinh đại học với đa số phụ nữ Mỹ La-tinh – những người đã trở thành chị em với tôi. Tôi làm công việc tiếp thị từ xa trong khuôn viên trường, bao quanh bởi nhiều người Mỹ La-tinh mà đã trở thành gia đình của tôi. Vì tôi sống xa nhà, một trong những người bạn mới của tôi thường mời tôi đến ăn tối vào các Chủ Nhật, và trong những ngày đó, cha của cô ấy nấu cho tôi món carne asada ngon nhất tôi từng ăn và tiếp đón tôi vào gia đình ông một cách nồng hậu.  Tất cả những điều đó giúp tôi có một hình ảnh khác về đàn ông Mỹ La-tinh. Tôi còn hẹn hò với một vài anh chàng Mỹ La-tinh mà đã đối xử với tôi một cách ân cần và tôn trọng .  Suy cho cùng thì, sự thật là chủ quan. Sự thật với tôi năm tôi 17 tuổi không còn đúng trong những năm tháng sau đó. Câu chuyện tôi rút ra trong năm tháng thiếu niên bỗng chốc trở nên lố bịch, không phải vì ai đó đã cho tôi biết “sự thật”, mà vì tôi đã hiểu thêm nhiều hơn về câu chuyện đó. Tôi đã phân tích thêm nhiều nhân vật và thấm thía tại sao nhận thức tôi lại sai.

Tất nhiên, việc tất cả những người trẻ tuổi đến từ các thị trấn nhỏ như nơi tôi lớn lên có được trải nghiệm như tôi đã có là điều không dễ xảy ra. Nhưng việc sao chép lại trải nghiệm đó trong lớp học là có thể.

Giờ là lúc giáo viên dạy cho học sinh của mình trở thành những người không chỉ có tư duy phản biện – biết thách thức căn cứ của sự thật, mà còn biết phân tích các thông tin được tường thuật. Đây là điều mà huấn luyện viên Mac đã làm trong lớp của ông thông qua những trận bóng bầu dục. Khi một tướng quân La Mã được đánh dấu là X trên bảng hành động làm thay đổi diễn biến câu chuyện, huấn luyện viên Mac sẽ hỏi cả lớp “Các em nghĩ tại sao ông ta lại làm như vậy?”. Lúc đó chúng tôi không có Google, nhưng kể cả nếu có, ông ấy cũng đã không bảo chúng tôi đi tìm sự thật. Thầy Mac yêu cầu chúng tôi phân tích điều vừa diễn ra, tại sao X lại hành động như vậy cho đến thời điểm đó, và có những khả năng nào cho hành động tiếp theo của ông ta.

Khi còn ở California, mô-típ chuyện “đàn ông Mỹ La-tinh là kẻ xấu” không còn phù hợp nữa khi tôi phân tích theo cách thầy Mac dạy tôi. Ngay cả khi các sinh viên không thể đến California giống như tôi, giáo viên của họ vẫn luôn có thể cho họ thấy sự đa dạng về nhân vật và tình tiết chuyện từ nhiều phương diện khác nhau, cả hư lẫn thực. Người giáo viên có thể và nên đặt những câu hỏi tương tự về các thông tin tường thuật như cách thầy Mac đã hỏi tôi và các học sinh khác về lịch sử.

Việc tạo ra chuyện để kể là nỗ lực của con người. Từ những hang đá ở Lascaux, (hang đá từ thời tiền sử) cho đến những phong tục được truyền miệng trên thế giới, con người đã tìm ra cách để chia sẻ sự thật từ góc nhìn của họ, phát triển các thông tin tường thuật theo cách có ý nghĩa với cá nhân. Người trẻ dùng mạng xã hội để kể câu chuyện và nhận thức về sự thật của họ, và cũng ở những trang này họ tìm kiếm sự thật.

Tôi cảm thấy bản thân may mắn khi được chuyển đến một nơi mới và trải nghiệm các nền văn hóa, điều đã giúp tôi thay đổi cách bản thân nhìn nhận người khác, nhưng không phải ai cũng đạt được những bước tiến như vậy. Người trẻ có cơ hội để tận dụng mạng xã hội – một không gian toàn cầu để mở mang tầm mắt và trở thành những người có tư duy phản biện trước những lời tường thuật sai trái. Điều này phụ thuộc vào cách người lớn dạy học sinh những kỹ năng này.

Người lớn có thể dạy học sinh về những người kể chuyện thiếu tin cậy, về động lực của nhân vật, và về sự cần thiết của mỗi người kể chuyện tài ba, trong việc tạo ra xung đột và trở ngại. Như gần đây tôi có giải thích với học trò của mình trong lớp viết sáng tạo – những người đang viết các vở kịch 10 phút rằng, một người kể chuyện tài ba thường đặt những trở ngại nhỏ ở phần đầu chuyện để dẫn dắt đến phần cao trào. Vì vậy, như các nhà phê bình, các học sinh, cũng như bản thân tôi đã để ý, Donald Trump gieo những hạt mầm về truyền thông xảo trá và các cuộc bầu cử gian lận như những chướng ngại vật trong câu chuyện của ông ta, để khi câu chuyện đó phát triển, những xung đột và những người tạo ra chúng ngày càng giống kẻ phản diện, còn ông ta thì ngày càng giống một vị anh hùng. Vì bản thân tôi cũng là một người kể chuyện, tôi có thể thấy được diễn biến câu chuyện sẽ ra sao. Tôi muốn các học sinh của mình cũng có kỹ năng như vậy, bởi sự thật là không đủ để nhận thức sự khác biệt giữa người hùng và kẻ xấu.

Dịch giả: Vi Phạm & Khánh Hà