Được viết bởi Kiều Khanh

Tiếp nối bài viết về Thấu cảm – Thấu hiểu người khác (Phần 1) đã đề cập đến định nghĩa và tính chất của thấu cảm, chúng tôi sẽ đưa bạn đến những câu chuyện xoay quanh năng lực thấu cảm và làm sao để mở rộng năng lực thấu cảm trong bài viết này.

GÓC NHÌN VỀ NĂNG LỰC THẤU CẢM

GÓC NHÌN 1: 

Ở trong một bệnh viện A, H. phải làm trị liệu chữa ung thư nên đã rụng hết tóc. Anh cảm thấy bản thân khác biệt khi ai cũng có tóc nhưng riêng anh thì không. Hôm ấy, nhóm bạn của anh đến thăm và động viên H. Họ tính mua tặng anh một bộ tóc giả nhưng họ đã không làm vậy. Hai ngày sau, nhóm bạn ấy xuất hiện và tất cả họ đều đã cạo trọc đầu, nắm tay nhau và mỉm cười trước cửa phòng bệnh của H. [1]

GÓC NHÌN 2: 

Năm 2009, khi cậu bé Jacob Philadelphia 5 tuổi đến gặp Tổng thống Barack Obama ở Nhà Trắng, cậu đã hỏi ông Obama: Liệu rằng tóc của ông có giống tóc của cậu bé không?

Sau đó, ông Obama đã cúi người và để cậu bé Jacob chạm lên đầu mình để cảm nhận. [2] 

GÓC NHÌN 3: 

Trong một công viên, nơi bà lão và cháu trai đang xếp hàng cùng nhiều đứa trẻ khác để được vẽ hình lên mặt. Khuôn mặt của hai người có rất nhiều tàn nhang.

Một cô bé cùng hàng đột nhiên nói với cậu bé. “Cậu có nhiều tàn nhang quá, không vẽ lên mặt được đâu!”

Nghe thấy lời cô bé ấy nói, cậu cảm thấy xấu hổ và gục mặt xuống một cách buồn rầu. Bà ngoại quan sát và âu yếm nhìn cậu. “Bà thích những vết tàn nhang của cháu. Khi bà còn nhỏ, bà luôn muốn có những vết tàn nhang này.” Bà vừa nói vừa chạm vào khuôn mặt của cậu. 

“Tàn nhang đẹp ạ?” Cậu ấy ngẩng mặt lên. “Có thật không bà?”

“Tất nhiên rồi”, bà ngoại nói. “Con thử nghĩ xem còn thứ gì đẹp hơn tàn nhang không?”

Cậu bé nghĩ trong chốc lát, chăm chú nhìn vào khuôn mặt của bà và nhẹ nhàng thì thầm, “Đó là các nếp nhăn bà ạ.” [3]

Từ ba góc nhìn trên, bạn cảm nhận cách những người xung quanh phản ứng với tình huống ấy như thế nào? Bạn nghĩ những hành động này có phải là thấu cảm không?

LÀM SAO ĐỂ MỞ RỘNG NĂNG LỰC THẤU CẢM?

CHẤP NHẬN BẠN ĐÃ PHIẾN DIỆN, PHÁN XÉT

Tất cả chúng ta đều phiến diện và phán xét. Hãy chấp nhận điều ấy, bởi “phán xét là một phần tự nhiên của con người”, Erin L. Thomas chia sẻ [4].

“Bias is a natural part of the human condition” – Erin L. Thomas

Chỉ khi mỗi cá nhân nhìn nhận bản thân là người đã từng phán xét một ai đó, hay một sự vật, sự việc nào đó, chúng ta mới bắt đầu có thể hành động và đối mặt với điều ấy. 

Tất nhiên là điều này không dễ dàng để bản thân chấp nhận: “Tôi đang phán xét cậu ta. Tôi đang phán xét hành động này.” Thế nên, tôi mời bạn thử làm một kiểm tra nhỏ ở đây: https://implicit.harvard.edu/implicit/takeatest.html. Các nhà khoa học trường Đại học Harvard đã phát triển phần mềm Implicit Association Test (IAT) để kiểm tra niềm tin, hành vi và quan điểm của bạn về nhiều vấn đề như tuổi tác, giới tính, tôn giáo, màu da, chủng tộc, v.v. để bạn thấy các khuynh hướng vô ý thức hay thái độ ngầm (implicit attitude) của bạn đối với thế giới xung quanh như thế nào. Chẳng hạn, bạn có thể được học về người da trắng hay da đen đều bình đẳng và được hưởng quyền tự do như nhau, nhưng trong não bạn sẽ có sự thiên vị và thích một màu da nào đó hơn. 

LẮNG NGHE NGƯỜI KHÁC KHÔNG PHÁN XÉT 

Tác giả Minh Niệm đã chia sẻ trong cuốn Hiểu về trái tim: “lắng nghe” là phải “lắng” thì mới “nghe” được, “nghe” mà không “lắng” lòng xuống, không buông bỏ tâm tư, thành kiến trong tâm thì cái nghe ấy không hiện diện trước đối phương, và còn có thể khiến ta hiểu sai lệch vấn đề mà đối phương đang chia sẻ. Hơn nữa, nếu ta còn lo lắng, bực tức, và mang theo trải nghiệm cũ về người ấy thì ta sẽ đánh mất khả năng lắng nghe ngay từ đầu, dù ta đang cố gắng nghe câu chuyện của người ấy.

Ngoài ra, để lắng nghe không phán xét, mỗi cá nhân có thể thực hành lắng nghe chủ động (active listening), lắng nghe chánh niệm (mindful listening) bằng một số bước đơn giản trước khi vào một cuộc trò chuyện, như: 

(1) Gạt bỏ những ý niệm trong suy nghĩ của bản thân. 

(2) Tập trung vào đối phương (quan sát các cử chỉ, điệu bộ, giọng nói, hành động, ngôn ngữ cơ thể của người ấy). 

(3) Tạo cảm giác hào hứng muốn tiếp tục nghe (gật đầu nhẹ, mỉm cười, bình luận “à, ừ, vâng,..”).

(4) Đồng cảm với những gì họ trải qua (bằng hành động – ôm, nắm tay, chạm hoặc chia sẻ bằng lời nói “Tôi có thể cảm nhận những khó khăn mà bạn đã gặp phải”)

(5) Đưa ra phản hồi, câu hỏi cần thiết để bản thân hiểu hơn, sáng tỏ hơn về những gì đối phương đã chia sẻ và không gây hiểu lầm, mâu thuẫn. 

ĐỌC SÁCH HƯ CẤU (FICTION)

Oprah Winfrey tâm sự (từ cuốn Những điều tôi biết chắc) rằng, đọc sách giúp chúng ta mở mang, đem lại những khả năng có thể chạm tới những bậc cao hơn, và đưa bạn đến bất kỳ nơi nào mà tâm trí bạn có thể nắm giữ. Hơn nữa, đọc sách còn giúp bạn mở ra một chân trời mới, đặt bạn vào thế giới nơi bạn là nhân vật chính khám phá những điều thú vị và bất ngờ khắp mọi nơi.. 

Bên cạnh đó, hai nhà nghiên cứu của trường The New School for Social Research [5] đã chỉ ra, những người đọc nhiều sách hư cấu có xu hướng làm tốt các bài kiểm tra về thấu cảm và trí tuệ thông minh cảm xúc hơn. 

Để tìm kiếm những cuốn sách hư cấu tuyệt vời, bạn có thể tham khảo danh sách do Goodreads bình chọn hàng năm, trang The New Yorker Review, hoặc sách giới thiệu của các nhân vật nổi tiếng như Bill Gates, Barack Obama. Chẳng hạn, cuốn tiểu thuyết hay nhất được bình chọn năm 2020 trên Goodreads là cuốn The Midnight Library của Matt Haig, kể về hành trình tìm lại cuộc đời của cô gái Nora Seed khi cô muốn từ bỏ cuộc sống này, và nhờ thư viện lúc nửa đêm, cô có cơ hội được trải nghiệm nhiều cuộc đời khác nhau để tìm ra ý nghĩa của cuộc sống. Hay cuốn tiểu thuyết Room của Emma Donoghue (đã chuyển thể thành phim và được đề cử giải Oscar năm 2016) đưa bạn đến gặp Jack – cậu bé 5 tuổi sống trong một căn phòng nhỏ với mẹ và chưa từng biết đến cuộc sống bên ngoài trông như thế nào trong vòng 5 năm.

NÂNG CAO KỸ NĂNG TƯ DUY BIỆN LUẬN

Có thể bạn chưa thấy mối quan hệ rõ ràng giữa thấu cảm và tư duy biện luận, nhưng hiểu theo một cách đơn giản, tư duy biện luận bao gồm tìm kiếm, phân tích và đánh giá nhiều góc nhìn, quan điểm về một vấn đề, một câu hỏi phức tạp [6]. Thêm vào đó, tư duy biện luận trong văn học còn là sự am hiểu về nhân vật, tìm kiếm những dòng chữ, câu văn có sự nổi bật và ảnh hưởng đến sự việc, đưa ra các chứng cứ và lập luận để nêu ra ý nghĩa của toàn bộ câu chuyện. Trong khi đó, thấu cảm không chỉ là sự đọc hiểu những ngôn từ trong ngữ cảnh mà còn quan sát, lắng nghe và hành động vượt ra khỏi thế giới của bản thân để hiểu rõ nhân vật của tác phẩm hơn; do vậy, thấu cảm là mức độ cao nhất của tư duy biện luận [7]. 

Để khép lại bài viết này, tôi sẽ chia sẻ một câu chuyện ngắn và đồng thời muốn hỏi: Nếu đặt vị trí là thầy Randy, bạn sẽ phản ứng ra sao sau khi nghe lời tâm sự của cậu bé 13 tuổi này?

Trong một trường học với những học sinh đặc biệt, Randy đã có một buổi chia sẻ với một học sinh 13 tuổi có hội chứng Down. Cậu bé nói với Randy:

“Thưa thầy, con biết là con không hề thông minh một chút nào bởi con có hội chứng này, và con biết là con sẽ phải chung sống với nó một thời gian rất dài. Nhưng con chỉ ghét là khi mọi người nói chuyện với con, họ nghĩ như thể con ngu ngốc lắm.” [8]

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

[1] Hàn Quốc Lý Thú. [Đọc – Dịch] Năng lực thấu cảm. http://hanquoclythu.com/2020/06/doc-dich-%EA%B3%B5%EA%B0%90%EB%8A%A5%EB%A0%A5-nang-luc-thau-cam/ Accessed 05/11/2020

[2] Caroline Bologna (2021). Moments That Showed How Important Representation Is For Kids.https://www.huffpost.com/entry/moments-important-representation-kids_l_60218729c5b6d78d4448f409?utm_campaign=hp_fb_pages&utm_source=main_fb&ncid=fcbklnkushpmg00000063&utm_medium=facebook&fbclid=IwAR23Kr3AXIA9hXZfgjDFqPftGEkochpQXWn9e4Apf1um8FgvyZ2WYcGoYX0 Accessed 10/02/2021

[3] Character Education. Stories About Empathy. 

https://sites.google.com/a/wautoma.k12.wi.us/character-education/stories-about-empathy Accessed 10/02/2021

[4] Claire Cain Miller. How to Be More Empathetic.

https://www.nytimes.com/guides/year-of-living-better/how-to-be-more-empathetic Accessed 02/11/2020

[5] The New School (2013). Reading Literary Fiction Improves “Mind-Reading” Skills Finds A Study From The New School for Social Research. https://www.newschool.edu/pressroom/pressreleases/2013/CastanoKidd.htm Accessed 17/02/2021

[6] Anne Vilen (2015). Empathy + Critical Thinking = Compassionate Action

https://www.edweek.org/leadership/opinion-empathy-critical-thinking-compassionate-action/2015/09# Accessed 17/02/2021

[7] Lindsay Schneider (2020). Empathy Is the Highest Level of Critical Thinking. National Council of Teachers of English.  https://ncte.org/blog/2020/01/empathy-highest-level-critical-thinking/ Accessed 17/02/2021

[8] Crisis Prevention Institute. “I Still Matter!” 4 Stories About Empathy. https://www.crisisprevention.com/Blog/Stories-About-Empathy Accessed 10/02/2021