NĂNG LỰC GIAO THOA VĂN HÓA LÀ GÌ? – PHẦN 3

By Nhat pham

Ở bài trước, chúng ta đã biết được tầm quan trọng của việc tư duy biện luận trong việc phát triển năng lực giao thoa văn hóa. Trong bài viết này, bạn sẽ được giới thiệu một cách đặc biệt để phát triển loại tư duy này. Tuy nhiên, trước tiên, mời bạn giải hai câu đố vui bên dưới.

CÂU 1:

Vị tộc trưởng của một bộ tộc bên bờ sông thu thuế (trả bằng đồng tiền vàng) bằng đúng với khối lượng của bức tượng đá của bộ tộc. Tộc trưởng đo khối lượng bằng cách bỏ tượng đá trong một cái chậu ở một đầu của chiếc cân, chậu ở đầu còn lại sẽ được đổ vàng đến khi chiếc cân thăng bằng. Trong một lần bơi thuyền đi thu thuế gần đây, vị tộc trưởng quên mang theo cân, vậy làm sao để ông đo được khối lượng vàng bằng đúng khối lượng của viên đá mà không dùng đến bất cứ loại cân nào hoặc đòn bẩy?

 CÂU 2:

Một người săn kho báu chuẩn bị khám phá một hang động trên phía đồi gần bãi biển. Anh ngờ rằng sẽ có rất nhiều con đường bên trong hang động nên anh sợ sẽ bị lạc đường. Người này không có bản đồ chỉ có đèn bin và một chiếc túi. Anh ta cần làm gì để không bị lạc khi đi ra khỏi hang sau khi thám hiểm?

Thực chất, đây chính là hai câu hỏi trong một thí nghiệm về tư duy được thực hiện vào năm 2004 [1]. Nếu như bạn cảm thấy câu 1 “quen quen” và nghĩ đến giai thoại cân voi của Lương Thế Vinh vào thế kỷ 15. Chúc mừng, bạn đã trả lời chính xác. Kết quả của thí nghiệm cho thấy: có 69% sinh viên người Trung Quốc và chỉ 8% sinh viên người Mỹ giải được câu 1. Đối với câu 2, cách giải là đem theo túi cát rải dọc đường để đánh dấu. Ngược với câu 1, 75% sinh viên người Mỹ và chỉ 25% sinh viên người Trung Quốc trả lời được câu 2. Bạn có thắc mắc vì sao lại có sự khác biệt này không?

Câu chuyện gốc của câu đố 1 là chuyện cân voi nổi tiếng ở Trung Quốc nên sẽ có nhiều sinh viên Trung Quốc giải được hơn (ở Việt Nam ta thường biết đến câu chuyện này như một giai thoại về Lương Thế Vinh). Tương tự, câu đố 2 được viết lại dựa trên chuyện Hansel và Gretel (Truyện cổ Grimm), một trong những nền tảng của văn hóa phương Tây, nên sẽ có nhiều sinh viên Mỹ chọn được giải pháp phù hợp. Kết quả của thí nghiệm này gợi ý rằng kiến thức nền trong một lĩnh vực bất kỳ của cá nhân có ảnh hưởng khá lớn đến khả năng giải quyết vấn đề trong lĩnh vực đó. Khả năng giải quyết vấn đề chính là một phần quan trọng của tư duy biện luận. Đây cũng là cách tiếp cận mình muốn giới thiệu đến bạn trong bài viết này.

“PHÂN TÍCH, ĐÁNH GIÁ, TỔNG HỢP”?

Tư duy là hoạt động của não bộ, vì thế khi đề cập đến kỹ năng này, ý kiến của các nhà khoa học nhận thức thường sẽ đáng để tham khảo [2]. Các học giả thuộc lĩnh vực này cho rằng tư duy biện luận bao gồm ba hoạt động chính: lý luận, đánh giá – quyết định, giải quyết vấn đề. Như vậy, đọc một bài báo chưa hẳn là một hoạt động  tư duy biện luận. Chỉ khi chúng ta hoài nghi nghi vấn các lập luận chứng cứ của bài báo đó mới thực sự là hoạt động tư duy biện luận.

Tìm kiếm trên mạng internet cách để cải thiện tư duy biện luận, ta thường sẽ bắt gặp những hai mặt của vấn đề”. Khi dùng các thao tác này để hướng dẫn cải thiện tư duy biện luận, người ta đã ngầm giả định rằng đây là loại kỹ năng mà một khi đã thành thục, bạn sẽ có thể áp dụng cụm từ như: “tìm kiếm bản chất của vấn đề”, “phân tích vấn đề từ nhiều góc cạnh”, “ đánh giá nó vào bất cứ lĩnh vực nào. Nhưng có thật sự là như vậy?

Giả sử, một MC bóng đá chia sẻ cách bố trí đội hình của Pep Guardiola trong giai đoạn hoàng kim (2008 – 2012) của câu lạc bộ Barcelona (Tây Ban Nha) như sau:

“ Xavi chơi như một số 6, Iniesta chơi theo phong cách số 8, Busquets đá ở vị trí mỏ neo, còn Messi được chơi tự do nhưng thường sẽ xuất phát từ hành lang trong (half-space) bên trái.”

Bây giờ, bạn hãy sử dụng các thao tác tư duy mình đề cập ở trên để hiểu câu này. Nếu như bạn không thường xuyên theo dõi bóng đá, mình cá là bạn sẽ khá chật vật. Những thuật ngữ như “số 6”, “số 8”, “vị trí mỏ neo”, “hành lang trong bên trái” sẽ làm bạn bối rối và không thể hiểu được nghĩa của cả câu, dù cho bạn hiểu được từng từ một. Mà khi chưa hiểu, bạn sẽ không thể “phân tích, đánh giá, tổng hợp”. Các thao tác tư duy gần như không thể giúp gì cho bạn trong trường hợp này.

Như vậy, nếu không có chất liệu kiến thức nền, nhà máy tư duy của bạn sẽ không thể hoạt động. Đây cũng là kết luận của nhà khoa học nhận thức Daniel T. Willingham: người ta chỉ có thể tư duy sâu sắc về một lĩnh vực nếu như có kiến thức về nó [3].

PHÁT TRIỂN TƯ DUY BIỆN LUẬN – PHONG CÁCH KHOA HỌC NHẬN THỨC

Dựa trên các nghiên cứu về não bộ và tư duy biện luận, Daniel T.Willingham [4] có đề xuất một quy trình 4 bước dành cho các giáo viên để giúp học sinh cải thiện tư duy phản biện. Tuy vậy, những người tự học như chúng ta cũng có thể hoàn toàn áp dụng các bước này và xây dựng một chương trình học riêng cho bản thân:

1. Định nghĩa tư duy biện luận theo từng lĩnh vực: Xác định rõ thế nào là tư duy phản biện trong lĩnh vực bạn muốn theo đuổi. Chẳng hạn tư duy biện luận trong toán là khả năng đánh giá mức độ liên quan của các quy luật, định lý với các giả thiết của bài toán để đưa ra hướng giải phù hợp. Trong lĩnh vực giao thoa văn hóa, tư duy biện luận có thể được hiểu là khả năng tạm hoãn các phán xét nhận định để tìm hiểu nguồn gốc của các yếu tố văn hóa hữu hình.
2. Xác định loại kiến thức nền cần thiết trong lĩnh vực của bạn: chẳng hạn như để phân tích tác phẩm Chiếc lược ngà, học sinh cần hiểu biết về bối cảnh của cuộc Kháng chiến chống Mỹ tại miền Nam Việt Nam. Đối với lĩnh vực giao thoa văn hóa, kiến thức nền bạn cần trau dồi chính là kiến thức về nguồn gốc, sự phát triển, các tập tục của các nền văn hóa khác nhau. Ngoài ra, ở một mức tổng quát hơn là các lý thuyết/mô hình để mô tả các nền văn hóa như mô hình tảng băng hoặc lý thuyết các chiều văn hóa.
3. Xác định trình tự trau dồi kiến thức: để hiểu vì sao Hàn Quốc  là một quốc gia có khoảng cách quyền lực cao (power distance) theo mô hình của Hofstede, ta cần tìm hiểu về sự ảnh hưởng rộng rãi của Nho giáo tại Hàn Quốc từ thời Joseon vào thế kỷ 15.  Cho đến ngày nay, điều này vẫn còn thấy rõ ở Hàn Quốc, thể hiện qua văn hóa thứ bậc giữa tiền bối và hậu bối. Tuy nhiên, ta không nên giả định rằng mọi cá nhân ở nước này đều có tư tưởng này. Với các cụm kiến thức trong lĩnh vực giao thoa văn hóa mình đề cập ở bước số hai, trình tự lý tưởng là sẽ là đi từ lý thuyết tổng quan đến các nền văn hóa cụ thể. Tuy nhiên, bước số 3, mình nghĩ, là bước bạn có thể linh hoạt. Vì thế bạn cũng có thể tiếp cận theo kiểu quy nạp: tìm hiểu các nền văn hóa cụ thể, thử tổng kết các quan sát trải nghiệm của mình và so sánh với các lý thuyết/mô hình khái quát.
4. Luyện tập các kỹ năng thường xuyên: Cụ thể trong lĩnh vực văn hóa, bạn có thể luyện tư duy phản biện bằng việc thường xuyên đặt câu hỏi “vì sao” trước mọi thứ bạn thấy được. Chẳng hạn như, vì sao người Indonesia tránh dùng tay trái trong việc giao tiếp? Vì sao các phi công Hàn Quốc phải nói tiếng Anh với nhau khi đang vận hành máy bay? Vì sao người Đức không thích nói chuyện phiếm. Ngoài ra, để cải thiện kỹ năng giao tiếp liên văn hóa, không gì tốt hơn là trực tiếp tham gia vào các chương trình trao đổi văn hóa, các ngày hội văn hóa, hoặc đi du lịch/du học ở nước ngoài.

Quy trình 4 bước này thật đơn giản nhưng vô cùng hiệu quả. Hy vọng rằng sau khi đọc xong bài viết này, bạn sẽ phần nào hiểu rõ hơn về cách phát triển tư duy biện luận. Trong các bài viết tiếp theo, mình sẽ bàn về một vài loại kiến thức đặc thù để bạn có thể tư duy trong lĩnh vực giao thoa văn hóa. Nhớ đón đọc nhé!

—

Tài liệu tham khảo

[1] Chen, Z., Mo, L., & Honomichl, R. (2004). Having the memory of an elephant: long-term retrieval and the use of analogues in problem solving. Journal of Experimental Psychology: General, 133(3), 415.

[2] Willingham, D. T. (2008). Critical thinking: Why is it so hard to teach?. Arts Education Policy 

Review, 109(4), 21-32.

[3] Willingham, D. T. (2009). Why don’t students like school?: A cognitive scientist answers questions about how the mind works and what it means for the classroom. John Wiley & Sons.

[4] Willingham, D. T. (2019). How to teach critical thinking. Education: Future Frontiers, 1, 1-17.